Sử thi Tây Nguyên vang vọng tiếng đại ngànVới đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên, sử thi kể lại rõ hơn bất cứ điều gì lịch sử và vốn sống tích lũy qua bao thế hệ. Mỗi bản sử thi chuyển tải tâm hồn họ, vang vọng như tiếng đại ngàn. Tiếng vọng ấy, có những năm gần như lặng đi, nay đã trở lại mạnh mẽ khi các buổi kể khan được khôi phục ở các buôn làng.

Sử thi Tây Nguyên vang vọng tiếng đại ngàn

Sử thi truyền miệng, “câu chuyện hay lời của một bài hát” và “hành động kể chuyện”, là một trường ca kể lại những chiến công lịch sử hay huyền thoại của một anh hùng hay một dân tộc. (Ảnh: VOV/CVN)

Trong ngôi nhà dài, bên bếp lửa bập bùng giữa đêm khuya, Y Wôn Knul chậm rãi hát, nhấn từng lời. Bài hát của anh kể về Mdrông Đăm, một anh hùng của người Ê Đê.

Ở tuổi 40, anh đã gắn bó 20 năm với không gian văn hóa sử thi Tây Nguyên. Y Wôn Knul nay được công nhận là một nghệ nhân kể khan trẻ của Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk.

“Hồi nhỏ, tôi sống trong nhà dài và đi đâu trong buôn cũng nghe tiếng cồng chiêng và kể khan. Lớn lên tôi mới bắt đầu hiểu ý nghĩa của những lời rất sâu sắc ấy. Tôi thực sự ngưỡng mộ ông bà tổ tiên đã sáng tạo nên những bản sử thi dài, chi tiết và toàn bằng văn vần như vậy. Càng hiểu lời, tôi càng thấy quý”, anh chia sẻ.

Được sống trong không gian văn hóa sử thi Tây Nguyên giúp Y Wôn Knul và những người dân tộc thiểu số khác ở Tây Nguyên tiếp nối truyền thống này một cách hoàn toàn tự nhiên. Đó là khác biệt lớn nhất giữa sử thi Tây Nguyên và sử thi ở những nơi khác trên thế giới, vốn chỉ còn tồn tại trong sách vở. Ở Tây Nguyên, sử thi được truyền miệng từ đời này sang đời khác, khắc sâu trong ký ức cộng đồng và được trình diễn trong những dịp sinh hoạt chung.

Mỗi cộng đồng gọi sử thi bằng một tên khác nhau. Người Ê Đê gọi là khan, người Jrai gọi là hri, người M’nông gọi là ot ndrông, còn người Ba Na gọi là hơmon. Điểm chung của chúng là kể lại những sự kiện lớn của cộng đồng và ca ngợi những anh hùng bảo vệ buôn làng trước thế lực bóng tối. Nhân vật chính trong sử thi không phải những cá nhân đơn thuần mà đại diện cho khát vọng của cộng đồng và cuộc đấu tranh vì lẽ phải cao cả, như PGS Buôn Krông Tuyết Nhung, Trường Đại học Tây Nguyên, cho biết.

“Mỗi bản sử thi kể một câu chuyện với những chủ đề đa dạng như chiến tranh, hợp nhất bộ tộc, hôn nhân, gia đình, lao động sản xuất hay đời sống tâm linh. Mỗi tác phẩm mang đến cho ta một bức tranh sinh động về đời sống xã hội của một trong các cộng đồng dân tộc Tây Nguyên”, bà nhận xét.

Hơn 800 bản sử thi từ năm 2001 đến 2008
Những buổi kể sử thi diễn ra vào ban đêm, trong những gia đình có việc lớn như lễ hội, đám cưới hay đám tang. Mọi người quây quần bên bếp lửa. Người kể thong thả giới thiệu bản sử thi mình sẽ kể, vừa hát vừa diễn tả bằng điệu bộ. Có bản sử thi kể trong một đêm, có bản cần nhiều đêm, đôi khi cả tuần. Sử thi được truyền lại cho thế hệ trẻ như thế, theo lời Y Wang H Wing, một nghệ nhân kể khan ưu tú ở huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk.

“Tôi rất phấn khởi khi biết Nhà nước quyết định hỗ trợ mở lớp dạy kể khan và đánh chiêng cũng như sưu tầm văn học dân gian bằng văn vần truyền thống. Tôi mong thế hệ trẻ sẽ tiếp nối những truyền thống này và đưa chúng đến với nhiều người nhất có thể”, ông nói.

Từ năm 2001 đến 2008, các chuyên gia của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã sưu tầm hơn 800 bản sử thi qua 5.700 băng ghi âm, mỗi băng 90 phút. Tất nhiên, con số này chỉ là một phần kho tàng sử thi đồ sộ của Tây Nguyên.

Sau khi sử thi Tây Nguyên được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, các địa phương liên quan đã có nhiều sáng kiến để bảo vệ và đưa truyền thống quý giá này về đúng vị trí xứng đáng trong đời sống đương đại.

Nguồn: Le Courrier du Vietnam

Kiểm tra lần cuối Đề xuất chỉnh sửa

Nguồn