Nằm ở cực bắc Việt Nam, giáp biên giới Trung Quốc, tỉnh Hà Giang là nơi có Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn. Vùng đất cao này mang một cảnh quan khắc nghiệt tột cùng, với những khối đá vôi tai mèo sắc nhọn và những sườn dốc khô cằn, nơi đất canh tác là thứ hiếm hoi. Bất chấp những thách thức địa hình buộc người dân sống cách biệt và chịu những mùa đông buốt giá, vùng đất này là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số, đặc biệt là người Hmông, những người đã tìm ra cách thích nghi đáng nể. Dừng chân nơi đây giúp tìm hiểu cách cộng đồng địa phương biến môi trường toàn đá này thành không gian sống gắn kết bằng tình đoàn kết và sức bền xã hội bền bỉ.

Triết lý hạnh phúc và truyền thống cha ông trên những đỉnh núi Hà Giang

Kỹ thuật canh tác trên đá: trồng ngô giữa vùng núi đá vôi

Cuộc sống của người dân trên cao nguyên Đồng Văn phụ thuộc vào công sức lao động nặng nhọc để giành từng hạt ngô từ đá. Không có đồng bằng phù sa, người nông dân áp dụng một cách canh tác độc đáo là tận dụng từng hốc nhỏ trong đá vôi. Họ thường gùi đất màu từ đáy thung lũng lên để tự tay lấp đầy các hốc đá rồi mới gieo hạt ngô.

Những thửa ruộng treo bên sườn núi đòi hỏi chăm sóc thủ công liên tục, những bờ rào đá xếp khô được dựng quanh các mảnh ruộng nhỏ để giữ chút đất ít ỏi khỏi bị mưa cuốn trôi. Quan sát công việc trên ruộng bậc thang hay giữa vách đá cho thấy một nếp sống kỷ luật và cách canh tác vô cùng tỉ mỉ, nơi hoạt động của con người gắn trực tiếp với những ràng buộc của cấu trúc địa chất.

Triết lý hạnh phúc và truyền thống cha ông trên những đỉnh núi Hà Giang

Đời sống cộng đồng phong phú, lời ca lao động và lễ hội truyền thống

Cộng đồng ở Hà Giang gắn bó máu thịt với đất đai và có một cấu trúc xã hội tương trợ, bù đắp cho sự khắc nghiệt về vật chất của môi trường. Khi làm nương hay gùi những bó củi nặng trên những lối mòn chênh vênh, nỗi nhọc nhằn được vơi bớt nhờ những bài ca lao động. Những giai điệu vang vọng khắp thung lũng ấy như những khúc ca ngợi sự hợp sức và giữ gìn tình gắn kết của cộng đồng.

Sức bền ấy còn thể hiện qua nghệ thuật vui hội tự nhiên, khi mùa vụ và những sự kiện của cộng đồng định nhịp cho lịch sinh hoạt:

  • Lễ mừng: Một mùa thu hoạch xong hay một em bé chào đời trong bản là dịp để cả dòng họ quây quần.

  • Nghi thức sẻ chia: Những dịp ấy có tiếng nhạc cụ truyền thống (như khèn Hmông) và chén rượu ngô chuyền tay bên bếp lửa.

Khả năng trân trọng hiện tại và giữ không khí vui tươi bất chấp sự cách trở cho thấy nghị lực và phẩm giá văn hóa của người dân vùng cao.
Triết lý hạnh phúc và truyền thống cha ông trên những đỉnh núi Hà Giang

Giao thương và nhịp chợ phiên trên cao nguyên

Trái tim kinh tế và giao lưu của công viên địa chất đập theo nhịp những phiên chợ hằng tuần như chợ Đồng Văn, Mèo Vạc hay Khâu Vai. Không chỉ là nơi mua bán hàng hóa, những phiên chợ này là nơi hội tụ văn hóa, nơi các dân tộc (Hmông, Dao, Tày, Lô Lô) gặp nhau trong trang phục truyền thống. Đây là nơi trao đổi sản phẩm thủ công, gia súc và nông cụ không thể thiếu cho cuộc sống miền núi.

Với du khách muốn hòa mình và quan sát dưới góc nhìn nhân học, đến chợ từ sáng sớm, khoảng 6 giờ đến 10 giờ, giúp cảm nhận sự chân thực trong quan hệ giữa các dân tộc. Việc trao đổi diễn ra trong không khí thân tình mộc mạc, những câu chuyện bên các hàng ăn địa phương (nhất là quanh nồi thắng cố, món ăn truyền thống) thắt chặt tình cộng đồng và xua tan sự cô lập của những gia đình sống ở những bản xa xôi nhất trên cao nguyên.

Thông tin đi lại và kết nối của cung đường núi

Đến tỉnh Hà Giang từ Hà Nội theo quốc lộ 2, mất khoảng sáu đến bảy giờ đường bộ tới trung tâm tỉnh. Từ đó, khám phá công viên địa chất là đi trên “Con đường Hạnh Phúc”, cung đường quanh co và khó đi vượt qua những con đèo lớn, trong đó có đèo Mã Pí Lèng nổi tiếng nhìn xuống sông Nho Quế. Cần dùng xe máy hoặc xe nhỏ phù hợp với dốc cao để vượt những địa hình này.

Nên dành tối thiểu bốn ngày để đi trọn vòng (Hà Giang - Quản Bạ - Yên Minh - Đồng Văn - Mèo Vạc) một cách chu đáo. Chỗ nghỉ phát triển theo hình thức nhà nghỉ trong bản (homestay), giúp tách khỏi chuẩn mực đô thị và mang lại thu nhập trực tiếp cho cộng đồng địa phương, những người đang gìn giữ cảnh quan đá độc nhất vô nhị này.

Ảnh: Tran Tuan Viet