Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã có từ lâu đời và mang vẻ mộc mạc độc đáo. Nghề gốm Chăm đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Hãy cùng VNCT khám phá qua bài viết này!
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm và nguồn gốc
Làng Bàu Trúc (thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận) được xem là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á. Ra đời khoảng 8 thế kỷ trước, gốm Chăm Bàu Trúc đã tồn tại, phát triển và gắn bó mật thiết với đời sống của người Chăm ở Ninh Thuận và các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ.
Theo người dân nơi đây, nghệ thuật làm gốm Chăm được vợ chồng ông Pô Klong Chanh, ông tổ nghề gốm của người Chăm, truyền lại cho dân làng Bàu Trúc.

Nghệ thuật làm gốm Chăm được vợ chồng ông Pô Klong Chanh truyền lại cho dân làng Bàu Trúc (Ảnh: Báo Tổ Quốc)
Gốm Chăm chủ yếu là đồ gia dụng, đồ thờ cúng và đồ mỹ nghệ, gồm chum (jek), nồi (gok), khay (cambak), bình (bilaok)... Làm gốm được xem là sự thể hiện của người phụ nữ dựa trên tri thức được truyền lại trong cộng đồng.
Các bước làm sản phẩm gốm Chăm
Đất sét làm gốm Chăm lấy ở vùng sông Quao. Người ta đào bỏ lớp đất mặt và lấy lớp đất mềm bên dưới, tức đất sét. Lấy đất xong, họ lấp lại và tiếp tục trồng lúa như thường.
Một điểm hay của đất gần sông Quao - nơi người dân lấy đất làm gốm - là sau 2 đến 3 năm khai thác, đất sét vẫn có thể tiếp tục lấy được. Vì thế người Chăm thường nói đất ở đây là “đất đẻ ra đất”.

Đất sét làm gốm Chăm lấy ở vùng sông Quao (Ảnh: British Council Vietnam)
Đất chưa dùng, người Chăm phơi nắng cho khô tự nhiên để cất giữ. Mỗi lần lấy đất làm gốm, họ ước lượng lượng đất cần cho một ngày, rồi đập đất khô thành miếng nhỏ và ngâm nước qua đêm cho đất mềm.

Đất khô được đập thành miếng nhỏ và ngâm nước qua đêm cho mềm (Nguồn: British Council Vietnam)
Vớt đất khỏi nước, người Chăm trộn với cát rây mịn. Theo người dân, cát làm gốm phải lấy ở Ninh Thuận thì khi trộn với đất sét mới kết dính tốt, sản phẩm làm ra không bị lỗi, hỏng.

Phụ nữ Chăm dùng chân giẫm để đất sét và cát hòa vào nhau (Ảnh: British Council)
Cát và đất được trộn theo cách rất độc đáo: bằng chân. Phụ nữ Chăm dùng chân giẫm để đất sét và cát hòa vào nhau. Tỷ lệ đất và cát cũng phải ước lượng bằng nhau, vì nếu cát nhiều hơn đất, sản phẩm sau khi nung sẽ nứt vỡ do quá khô.
Trộn đất xong, phụ nữ Chăm chia thành những khối nhỏ hình quả bí. Kích thước mỗi khối đất tùy sản phẩm muốn làm. Sau đó nhồi lại cho đất mịn hơn, đồng thời nhặt bỏ sỏi đá còn lẫn trong đất.

Trong nghệ thuật làm gốm Chăm, phụ nữ Chăm đi lùi quanh khối đất để tạo dáng sản phẩm (Ảnh: British Council Vietnam)
Một điểm khác biệt giữa gốm Chăm và các loại gốm khác là cách tạo dáng. Thay vì dùng bàn xoay, trong nghệ thuật làm gốm Chăm, phụ nữ Chăm đi lùi quanh khối đất để tạo dáng sản phẩm.
Sau đó, họ dùng một chiếc “vòng” để chuốt quanh thân gốm, rồi quấn tay trong miếng vải ướt mà xoa cho mặt ngoài gốm bóng lên. Tiếp đến là công đoạn trang trí hoa văn với đề tài sông nước, cây cỏ hay hình ảnh thiên nhiên, trời đất và thần linh trong tín ngưỡng của người Chăm...

Trong nghệ thuật làm gốm Chăm, người ta trang trí với đề tài sông nước, cây cỏ hay hình ảnh thiên nhiên, trời đất và thần linh (Ảnh: Báo Nhân Dân)
Tạo dáng xong, sản phẩm được để trong bóng râm 24 giờ, rồi chà mịn và tiếp tục phơi thêm 7 ngày cho khô hẳn, sau đó mới đem nung. Nhờ vậy sản phẩm “chín” đều và không bị nứt.
Làm xong, sản phẩm được nung lộ thiên hoàn toàn. Quá trình nung phải diễn ra trong 4 đến 6 giờ để gốm “chín” đều. Tùy điều kiện nắng gió cũng như quy trình và kỹ thuật phun màu, sản phẩm sẽ có những màu đặc trưng như vệt đỏ vàng, hồng đỏ, xám đen và nâu.

Quá trình nung phải diễn ra trong 4 đến 6 giờ để gốm “chín” đều (Ảnh: British Council Vietnam)
Thời gian nung nhanh hay chậm cả mẻ gốm tùy số lượng gốm. Với một số sản phẩm mỹ nghệ, nghệ nhân còn dùng cách tạo màu tự nhiên như vẩy, phun nước vỏ điều hay nước dâm bụt - còn tượng mỹ nghệ có thể hun bằng trấu hay củi để tạo những vệt đen do lửa và khói.

Nghệ nhân Chăm dùng cách tạo màu tự nhiên như vẩy, phun nước vỏ điều hay nước dâm bụt (Ảnh: British Council Vietnam)
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm trong Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của UNESCO
Kỳ họp thứ 17 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO diễn ra tại Rabat, thủ đô Vương quốc Maroc. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm trở thành di sản văn hóa phi vật thể thứ 15 của Việt Nam được UNESCO ghi danh, năm 2022.
Theo Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, hồ sơ di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đáp ứng nhiều tiêu chí ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể. Di sản cần được bảo vệ khẩn cấp vì những lý do sau:
- Thứ nhất, di sản gắn với nghề làm gốm truyền thống của người Chăm bằng tay và công cụ thô sơ. Chủ thể và người thực hành văn hóa chủ yếu là phụ nữ Chăm.
- Thứ hai, hiện số nghệ nhân thực hành và tiếp nối nghệ thuật làm gốm còn ít. Dù có nhiều nỗ lực bảo vệ, di sản vẫn có nguy cơ mai một vì nhiều mối đe dọa khác nhau. Di sản gắn với nghệ thuật trình diễn dân gian thờ tổ nghề gốm Chăm.
- Thứ ba, hồ sơ đề cử còn nêu chi tiết kế hoạch bảo vệ di sản, sẽ được triển khai trong bốn năm tới (2023 - 2026). Mục tiêu từng năm, hoạt động cụ thể và kết quả dự kiến được trình bày rõ trong hồ sơ.
- Thứ tư, cộng đồng, các nhóm và cá nhân liên quan đã tham gia quá trình xây dựng hồ sơ bằng cách cung cấp thông tin và đóng góp vào quá trình kiểm kê. Nhiều thành viên cộng đồng đã tham gia quay phim, chụp ảnh quy trình làm gốm và lễ cúng tổ nghề.
- Thứ năm, nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã có trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và trong báo cáo kiểm kê quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể của hệ thống thông tin quản lý di sản văn hóa phi vật thể của Cục.
Anh Thư



