Tìm hiểu thêm về Tháp Pô Nagar

Tháp Pô Nagar

Ảnh: Quang Nguyen Vinh

Kiến trúc tổng thể của tháp Pô Nagar.

Quần thể tháp Pô Nagar ở Nha Trang hiện là quần thể kiến trúc Chăm Pa lớn nhất Việt Nam. Quần thể chia thành ba khu: tháp cổng, mandapa (tiền đình) và khu đền tháp. Do biến thiên lịch sử và thời gian, ngày nay chỉ còn năm công trình kiến trúc, tập trung ở khu mandapa và khu đền tháp.

Tháp Pô Nagar

Ảnh: Nguyen Thanh Nhon

1. Mandapa (tiền đình)

Khu này dễ dàng nhìn thấy từ cổng chính nếu bạn đi theo đường 2 Tháng 4. Kiến trúc tổng thể, có niên đại thế kỷ XI, được xây bằng gạch nung và gồm bốn hàng cột lớn. Trong đó có 12 cột bát giác nhỏ hơn ở bên ngoài và 10 cột lớn hơn ở bên trong.

Theo các nghiên cứu, giới khoa học cho rằng nơi đây dùng để chuẩn bị lễ vật trước khi dâng lên Nữ thần. Họ đã phát hiện những lỗ mộng trên đỉnh mỗi cột. Rất có thể đây là một công trình để trống bốn phía, có mái che. Theo thời gian, phần mái đã biến mất. Dù vậy, đây vẫn là một bộ phận độc đáo và đáng chú ý của Tháp Bà.

2. Khu đền tháp

Theo những dấu tích còn lại, khu đền tháp gồm sáu kalan. Trong tiếng Chăm, kalan nghĩa là đền hay tháp. Hiện còn bốn tháp; hai tháp phía sau đã bị phá huỷ, chỉ còn lại nền móng.

Các tháp đều được xây theo cùng một phong cách, chỉ khác nhau về kích thước. Tháp có mặt bằng hình vuông. Từ phần thân thẳng đến đỉnh, phần trên của tháp có hình chóp.

Mỗi tháp có bốn lối vào hướng đông, tây, nam và bắc. Tuy nhiên, chỉ có lối vào phía đông mở cho khách hành hương và dẫn vào gian chính. Ba lối còn lại là cửa giả.

Phía sau tháp là khu suối khoáng nóng Tháp Bà, nổi tiếng với dịch vụ tắm khoáng nóng và tắm bùn cao cấp ở Nha Trang.

Tháp Đông Bắc

Khu đền tháp

Ảnh: Nguyễn Tiến Thịnh

Tháp chính, cũng là tháp cao nhất, cao khoảng 23 mét. Tháp được xây từ năm 813 đến 817 và được trùng tu vào thế kỷ XI.

Tháp đặt trên năm hàng trụ chạy dọc thân tháp. Ở bốn góc mái là bốn tháp nhỏ, mỗi tháp có ba tầng mái thu nhỏ dần lên đỉnh. Cấu trúc mái tháp gợi hình núi Meru, một trong năm ngọn núi thiêng của Campuchia, với đỉnh giữa cao nhất.

Tháp được trang trí toàn bộ bằng nhiều hoa văn động vật: voi, ngỗng, dê... Những con vật này mang ý nghĩa tâm linh và tôn giáo sâu sắc.

Nhìn lên vòm cửa, bạn sẽ dễ dàng thấy một bức phù điêu đá hình lá. Phù điêu thể hiện thần Shiva bốn tay đang múa. Chân phải của Shiva đặt trên lưng bò thần Nandin, hai bên là các nhạc công thổi sáo. Các hình trên phù điêu được thể hiện rất uyển chuyển, mềm mại, tạo nên hiệu quả sống động và độc đáo. Hơn nữa, bức phù điêu thế kỷ XI này là một trong những tác phẩm đẹp nhất của văn hoá Chăm Pa ở Việt Nam.

Hãy để ý những bia ký trên các cột đá ở lối vào, khắc bằng chữ Phạn xen lẫn chữ Chăm cổ. Các bia ký ghi lại việc xây tháp, những lễ vật các vua và hoàng tộc Chăm dâng lên Nữ thần, và những phúc lành Nữ thần ban cho dân chúng.

Theo một bia ký: « Nữ thần xứ Kauthara, thân hình rạng ngời vẻ đẹp, khoác áo choàng vàng lộng lẫy, gương mặt tươi sáng và đẹp như hoa sen, đôi má lấp lánh ánh ngọc quý, luôn ban phúc cho những ai quỳ trước Người cầu nguyện. »

Bên trong tháp là một điện thờ hình vuông đặt tượng nữ thần Pô Nagar. Bà cũng là linh hồn của Tháp Bà Pô Nagar Nha Trang. Đây cũng là tượng Uma, biểu tượng nữ tính của Shiva. Theo tín ngưỡng của người Việt, tượng vì thế được khoác áo kiểu Xiêm, hai bên có bàn thờ dành cho Nữ thần và thần nam.

Những hốc khoét trên tường có hình tam giác. Xưa kia, người Chăm Pa dùng hương và nước ở đó để dâng cúng. Về sau, khi hương thay đổi và nến xuất hiện, tục này không còn. Vì vậy trên tường di tích có những vệt đen.

Tháp Nam

Tháp lớn thứ hai sau tháp chính, cao 18 mét. Kiến trúc giữ được hoa văn nguyên gốc nhưng mái khác. Mái chỉ có một tầng, trên cùng là chóp nhọn gắn một trụ hình linga.

Người ta cho rằng đây là điện thờ Shiva, chồng của Nữ thần, còn gọi là Tháp Ông. Tháp được xây vào thế kỷ XIII.

Tháp Tây Bắc

Khu đền tháp

Ảnh: Quang Nguyen Vinh

Tháp cao thứ ba trong quần thể, cao khoảng 9 mét, là tháp còn giữ được trang trí và kiến trúc nguyên gốc. Mỗi cửa sổ giả thể hiện những sinh vật thần thoại, chạm khắc tinh xảo trên gạch nung.

Cửa sổ giả phía nam thể hiện chim thần Garuda, phía bắc là thần thời gian Kala, còn phía tây là tượng nữ thần cưỡi voi.

Tháp chỉ có một tầng và mái hình thuyền. Tháp Tây Bắc có mái cong và nhọn, hơi nghiêng vào trong, để lộ hai mặt. Ở đây còn có những tác phẩm chạm khắc một vị thần ngồi dưới đầu rắn Naga.

Tháp Tây Bắc thờ Ganesh, biểu tượng của may mắn, trí tuệ và hạnh phúc. Truyền thuyết kể rằng đây là điện thờ đôi vợ chồng trẻ, con của Nữ thần.

Hiện vật thiêng chính của tháp là Linga và Yoni. Đây là nơi cầu cho vạn vật sinh sôi, cho cuộc sống sung túc, hạnh phúc và hoà thuận. Tháp có niên đại năm 817 và được trùng tu vào thế kỷ XIII.

Tháp Đông Nam

Chỉ cao 7,1 mét, nhỏ nhất trong các tháp, tháp Đông Nam có thiết kế khá đơn giản, mái hình yên ngựa hay hình thuyền, hình ảnh quen thuộc với ngư dân Đông Nam Á.

Đây là công trình phụ, xây muộn hơn, có niên đại thế kỷ XI và XII. Tháp thờ Skandha, vị thần tượng trưng cho sức mạnh và chiến tranh. Đây cũng là nơi thờ vợ chồng ông bà Tiều đã nuôi dưỡng, chăm sóc nữ thần Thiên Y A Na.

3. Bia ký

Các bia ký Chăm Pa cổ ở tháp Chăm Pô Nagar có giá trị lớn với các nhà nghiên cứu văn hoá, tôn giáo và lịch sử vương quốc Chăm Pa. Hiện nay, theo tài liệu hiện có, Pô Nagar có 28 bia ký; một số vẫn chưa được dịch.

Phía sau tháp chính có một tấm bia do Phan Thanh Giản, một quan đại thần bộ Lễ triều Nguyễn, soạn và cho khắc năm 1856 (dưới triều vua Tự Đức). Viết bằng chữ Hán Nôm, bia kể truyền thuyết về Thiên Y A Na, Thánh Mẫu của người Việt.

Tấm bia thứ hai do tám vị quan của hai tỉnh Khánh Hòa và Bình Thuận dựng năm 1871.

Bên cạnh là một tấm bia năm 1972, kể truyền thuyết Thiên Y A Na bằng tiếng Việt.

Tấm bia đá thứ tư, giới thiệu di tích tháp Pô Nagar, được dựng năm 2010. Du khách có thể chọn tour một ngày ở Nha Trang, gồm đưa đón tận nơi, ăn trưa và thuyết minh chi tiết về nhà thờ Đá, chùa Long Sơn và Viện Hải dương học.

Nguồn: Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa