Âm vang vương quốc xưa và hồn thiêng người Chăm ở Bình Thuận

Đến tỉnh Bình Thuận không chỉ là khám phá những cảnh quan ven biển ngoạn mục, mà còn là bước vào cái nôi sống động của văn hóa Chăm. Hơn cả một chứng tích lịch sử, người Chăm ở Bình Thuận vẫn gìn giữ một bản sắc sâu đậm và đời sống tâm linh đánh nhịp cho mọi cử chỉ thường ngày. Với cái nhìn của du khách tìm kiếm sự chân thực và sự trong trẻo nội tâm, dự một lễ hội của họ, như lễ Katê, là một điểm dừng thanh lịch hiếm có. Đó là một bến đỗ nơi thời gian như ngừng lại, nơi sự tinh tế của một nghi lễ nghìn năm đối thoại với sự giản dị của lòng tôn trọng cộng đồng.

Âm vang vương quốc xưa và hồn thiêng người Chăm ở Bình Thuận

Tháp Pô Sah Inư và kiến trúc tôn giáo bằng gạch

Chứng tích kiến trúc dễ thấy nhất của văn hóa Chăm ở Bình Thuận nằm trên đồi Bà Nài, chỉ cách trung tâm Phan Thiết 7 km. Cụm tháp Pô Sah Inư, dựng vào cuối thế kỷ VIII - đầu thế kỷ IX, là một trong những quần thể cổ nhất của phong cách kiến trúc Hòa Lai. Các công trình này, ban đầu thờ thần Shiva rồi sau thờ công chúa Pô Sah Inư, được xây bằng gạch đỏ nung theo kỹ thuật cổ hạn chế rêu mốc dù khí hậu biển ẩm ướt.

Khu di tích gồm ba tháp chính, tháp cao nhất cao 15 mét. Để cảm nhận kỹ thuật của các phù điêu và cấu trúc những lanh tô đá, đầu buổi sáng, từ 7h30 đến 9h30, là lúc thuận lợi nhất trong ngày. Ánh nắng xiên làm nổi bật các chi tiết hình học trên gạch và không khí còn mát giúp lên đồi dễ dàng, đồng thời có tầm nhìn rõ xuống vịnh Phan Thiết bên dưới.

Âm vang vương quốc xưa và hồn thiêng người Chăm ở Bình Thuận

Lễ hội Katê và nghi thức dâng lễ vật

Di sản phi vật thể của cộng đồng được thể hiện đậm nét nhất trong lễ hội Katê, thường diễn ra vào tháng bảy theo lịch Chăm (thường rơi vào cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 dương lịch). Lễ hội lớn này tưởng nhớ tổ tiên, các vị vua được thần hóa và những anh hùng dân tộc có công trị thủy và phát triển nông nghiệp ở địa phương.

Tâm điểm của lễ hội là đoàn rước trang nghiêm, những người phụ nữ mặc áo dài trắng truyền thống và thắt lưng nhiều màu, đội lễ vật gồm trái cây, gạo và gia cầm đến các đền tháp. Các nghi lễ do các chức sắc của cộng đồng (bà bóng) chủ trì, đi cùng tiếng trống Baranưng và kèn Saranai. Dự các nghi lễ vào giữa buổi sáng giúp thấy sự nghiêm cẩn của các quy tắc lễ nghi và cách những nghi thức cổ xưa duy trì sự gắn kết giữa các dòng họ trong vùng.

Âm vang vương quốc xưa và hồn thiêng người Chăm ở Bình Thuận

Nghề dệt ở làng Mỹ Nghiệp

Dù làng Mỹ Nghiệp nằm ở giáp ranh tỉnh Ninh Thuận lân cận, ảnh hưởng kỹ thuật và thương mại của làng lan tỏa trực tiếp tới toàn bộ cộng đồng Chăm ở Bình Thuận. Nghề dệt này dùng khung dệt gỗ đứng, chỉ do phụ nữ trong làng vận hành. Quy trình bắt đầu bằng việc kéo sợi bông địa phương, rồi nhuộm bằng vỏ cây hay lá cây trong vùng để có các sắc đỏ, đen và vàng.

Các họa tiết dệt, gọi là hoa văn, không chỉ để trang trí; chúng cho biết địa vị xã hội, tuổi tác và vai trò tôn giáo của người sẽ mặc trang phục hay thắt chiếc khăn thiêng. Các xưởng dệt nằm ngay trong những ngôi nhà ven đường, mở cửa cho khách tham quan ban ngày. Các nghệ nhân giải thích sự biến đổi của các họa tiết hình học, được mẹ truyền trực tiếp cho con gái, cho thấy nghề này giữ được sự tự chủ tài chính cho các gia đình trong cộng đồng.

Thông tin di chuyển và kết nối trong vùng

Việc đến các điểm văn hóa Chăm chính ở Bình Thuận trở nên dễ dàng nhờ cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết, nối tỉnh với TP. Hồ Chí Minh trong khoảng hai tiếng rưỡi đường bộ. Tàu đêm hay tàu nhanh ban ngày từ ga Sài Gòn đến ga Phan Thiết là phương án di chuyển đều đặn và đúng giờ.

Để lên một hành trình trọn vẹn, hai đến ba ngày cho phép kết hợp tham quan tháp Pô Sah Inư với khám phá các làng nghề và trung tâm lịch sử Phan Thiết. Hệ thống giao thông địa phương có các tuyến đường bộ thẳng tới Ninh Thuận và Lâm Đồng lân cận, giúp dễ dàng đưa điểm dừng này vào một hành trình rộng hơn qua Đông Nam Bộ hay lên Tây Nguyên.

Kết luận

Tỉnh Bình Thuận mang lại một không gian khám phá văn hóa, nơi lịch sử được nhìn thấy qua những công trình đồ sộ và những nghi thức được gìn giữ nghiêm cẩn. Từ những viên gạch phong rêu của tháp Pô Sah Inư đến những tấm vải tinh xảo của nghề thủ công địa phương, khám phá di sản này mang đến cho du khách những hiểu biết địa lý và nhân học chính xác về sự phát triển của các nền văn minh ven biển Việt Nam, xa khỏi hình ảnh chỉ có biển và nghỉ dưỡng.

Ảnh: TTXVN