Tìm hiểu thêm về Làng tranh Đông Hồ

Làng tranh Đông Hồ
Ảnh: Giang Huy

1. Phân tích kỹ thuật: hệ sinh thái chất liệu hữu cơ

Giá trị cốt lõi của tranh Đông Hồ nằm ở chỗ chất liệu hoàn toàn không phụ thuộc vào công nghiệp hiện đại. Mỗi bức tranh là kết quả của một sự kết hợp phức tạp giữa cây cỏ và đất đá địa phương.

Phân tích kỹ thuật: hệ sinh thái chất liệu hữu cơ

Các công đoạn làm tranh Đông Hồ trên giấy điệp. Ảnh: Quang Huy

Nền tranh: giấy điệp và kỹ thuật phủ điệp

Nền tranh là giấy dó, làm từ lớp vỏ trong của cây dó (Rhamnoneuron balansae). Giấy được quét một lớp hồ gọi là điệp, gồm vỏ sò điệp nghiền mịn trộn hồ gạo nếp. Quét bằng chổi lá thông (thâu kén), lớp hồ này cho mặt giấy kết cấu sần và độ dày bảo vệ. Hơn nữa, nhờ những tinh thể điệp li ti, giấy ánh lên lấp lánh độc đáo dưới ánh sáng tự nhiên, đồng thời rất bền trước độ ẩm - một ưu thế quan trọng với khí hậu nhiệt đới miền Bắc.

Làng tranh Đông Hồ
Ảnh: Ngọc Thành - Thanh Lam

Bảng màu: hoàn toàn tự nhiên

Nghệ nhân không dùng bất kỳ chất màu tổng hợp nào. Màu được chiết xuất cẩn thận từ nguyên liệu thô. Màu đen sâu lấy từ than lá tre đốt, cho độ mờ tuyệt đối. Màu đỏ gạch lấy từ đá son nghiền (vàng son). Màu vàng tươi chiết từ hoa hòe phơi khô, còn màu xanh lấy từ lá tràm hoặc nhựa cây chàm.

2. Ý nghĩa biểu tượng: giải mã các đề tài chính

Hệ thống hình ảnh tranh Đông Hồ vận hành như một bộ mã chung của cộng đồng làng quê, gửi gắm những lời phê phán kín đáo về thời cuộc hay ước vọng về vũ trụ.

Tranh Đám cưới chuột. Ảnh: Tư liệu

Châm biếm thời cuộc: « Đám cưới chuột »

Bức tranh là kiệt tác truyền thông bằng hình ảnh thời phong kiến. Tranh vẽ đoàn rước chuột phải dâng lễ vật (cá, chim) cho con mèo to lớn để được phép tổ chức đám cưới. Tác phẩm dùng ẩn dụ loài vật để tố cáo nạn tham nhũng có hệ thống của giới quan lại và sức chịu đựng của người dân trước sự lạm quyền.

Các ván in màu và nét của bức Đàn lợn âm dương. Ảnh: Cục di sản văn hóa

Bản khắc gỗ « Đàn lợn âm dương », bản màu và bản nét. Ảnh: Cục Di sản văn hóa.

Hài hoà nhà nông: « Lợn âm dương »

Con lợn béo tốt, hiền lành tượng trưng cho no đủ và thịnh vượng của nhà nông. Hình âm dương vẽ trên mình lợn vượt khỏi một cảnh chăn nuôi thông thường, đặt con vật - và rộng ra là cả nghề nông - vào trật tự hài hoà và thế cân bằng của vũ trụ.

3. Hướng dẫn thực địa: tham quan ở Bắc Ninh

Với người làm du lịch và du khách yêu văn hóa, tìm hiểu thực địa là cần thiết để hiểu thực tế kinh tế hiện nay của làng nghề này.

Vị trí và đường đến

Làng thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Cách Hà Nội khoảng 35 km về phía đông, đi mất một giờ theo quốc lộ 5 rồi tỉnh lộ 280. Nên dành ba đến bốn giờ để tìm hiểu trọn vẹn tại chỗ.

Làng tranh Đông HồLàng tranh Đông HồTrung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ
Trung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ. Ảnh: Vietnamnet

Lộ trình tìm hiểu và xưởng thực hành

Hành trình hợp lý bắt đầu ở Trung tâm Bảo tồn tranh Đông Hồ. Khu nhà hiện đại này lưu giữ tư liệu của làng và bộ sưu tập vô giá những ván in bằng gỗ thị (gỗ thị), có tấm từ thế kỷ XIX. Đây là chặng quan trọng để hiểu kỹ thuật khắc in gỗ, nơi mỗi màu cần một bản khắc riêng.

Làng tranh Đông HồSảnh chính của trung tâm
Sảnh chính của trung tâm. Ảnh: Vietnamnet

Chuyến đi tiếp tục tại xưởng của các nghệ nhân (nghệ nhân). Cơ sở gia đình của nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đăng Chế và dòng họ cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam là những pháo đài cuối cùng của lối làm tranh chân truyền. Tại đây có thể quan sát từng thao tác chính xác: dùng bàn thoa màu và ấn tờ giấy lên ván gỗ bằng tay. Các xưởng còn cho khách tự tay in tranh, để cảm nhận độ chính xác cần có khi in chồng các màu, trong đó màu đen in sau cùng để khép các nét viền (dập nét).

Làng tranh Đông Hồ
Ảnh: Vietnamnet

Mùa nào nhộn nhịp nhất

Khoảng từ tháng Mười Hai đến tháng Hai, ngay trước Tết, làng nhộn nhịp nhất. Đây là lúc lý tưởng khi sân nhà phủ kín hàng nghìn tờ tranh rực màu phơi ngoài trời, thời tiết ôn hoà với nhiệt độ trung bình 22°C và ít mưa.

4. Thực trạng di sản và triển vọng

Làng Đông Hồ đã trải qua một biến chuyển kinh tế lớn, phần đông các hộ chuyển sang làm hàng mã (vàng mã). Tuy vậy, việc nghề làm tranh Đông Hồ được ghi vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp đã giúp tiếp thêm sức sống cho các hoạt động giáo dục tại địa phương. Sự bền vững của làng nghề giờ dựa vào mô hình du lịch giáo dục và tìm hiểu, bảo đảm các xưởng làm tranh chân truyền có thu nhập trước hàng sản xuất hàng loạt.