Hiểu Việt Nam giúp bạn đi du lịch trong nước tốt hơn. Trên gần 1.650 cây số từ bắc vào nam, cảnh quan, khí hậu, kiểu nhà ở, văn hoá vùng miền và cả nhịp đi lại đều thay đổi rất nhiều.
Việt Nam vừa là đất nước của núi và đồng bằng châu thổ, của sông ngòi và cao nguyên, của những cánh đồng lúa rộng và một dải bờ biển dài hơn 3.000 cây số. Lịch sử của đất nước được hình thành qua tiếp xúc với nhiều thế giới: Trung Hoa ở phía bắc, các nền văn minh Chăm và Khmer ở miền Trung và miền Nam, các tuyến hàng hải Đông Nam Á, rồi các cường quốc châu Âu từ thời cận đại.
Với du khách, sự đa dạng này ngày nay vẫn hiện rõ ở thành quách, đô thị cổ, đền chùa, làng mạc, cảnh quan nông nghiệp, bến cảng, hải đảo và các đô thị lớn.
1. Một lịch sử lâu đời, vừa tiếp nối vừa đứt gãy
Từ khởi nguồn huyền thoại đến những nhà nước đầu tiên
Trong ký ức người Việt, lịch sử đất nước bắt đầu với các vua Hùng và nước Văn Lang. Những câu chuyện này một phần thuộc về truyền thuyết, nhưng vẫn giữ vị trí quan trọng trong bản sắc dân tộc.
Từ thế kỷ II trước Công nguyên, phần lớn miền Bắc Việt Nam ngày nay rơi vào ách đô hộ của các triều đại Trung Hoa. Thời kỳ này, kéo dài với những quãng gián đoạn gần một thiên niên kỷ, đã đưa vào lâu dài chữ Hán cổ điển, Nho giáo, một số mô hình hành chính và một phần văn hoá bác học.
Nhưng đó cũng là thời kỳ của nhiều cuộc khởi nghĩa. Hai Bà Trưng ở thế kỷ I hay Bà Triệu ở thế kỷ III vẫn là những gương mặt nổi tiếng nhất của cuộc kháng cự này.
Độc lập và các triều đại lớn
Thế kỷ X, Việt Nam giành lại độc lập lâu dài. Sau đó nhiều triều đại nối tiếp nhau: Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê, rồi Nguyễn.
Dưới thời Lý và Trần, Thăng Long - Hà Nội ngày nay - trở thành một trung tâm chính trị lớn. Đất nước củng cố thể chế, phát triển hệ thống thuỷ lợi ở đồng bằng sông Hồng và đẩy lui nhiều cuộc xâm lược của quân Mông - Nguyên ở thế kỷ XIII.
Nhà Lê đánh dấu một thời kỳ quan trọng khác trong việc củng cố nhà nước. Từ các thế kỷ sau, lãnh thổ Việt Nam dần mở về phía nam, trong một quá trình thường được gọi là Nam Tiến, khi tiếp xúc rồi lấn dần vương quốc Chămpa và các vùng đất của người Khmer.
Quá trình này phần nào giải thích vì sao Việt Nam ngày nay đa dạng về văn hoá đến vậy từ bắc vào nam.
Chămpa và thế giới miền Trung
Lịch sử Việt Nam không chỉ có các triều đại Việt ở miền Bắc.
Trong hơn một thiên niên kỷ, vương quốc Chămpa chiếm phần lớn các vùng miền Trung. Nền văn minh này, gắn chặt với các tuyến hàng hải Đông Nam Á và mang đậm ảnh hưởng Ấn Độ, đã để lại nhiều đền tháp, tượng điêu khắc và truyền thống.
Khu đền tháp Mỹ Sơn, gần Hội An, ngày nay là một trong những chứng tích nổi tiếng nhất.
Ở miền Nam, văn hoá Khmer vẫn đặc biệt hiện diện ở đồng bằng sông Cửu Long, nơi chùa chiền, lễ hội và phong tục cho thấy một chiều sâu lịch sử khác.
Nhà Nguyễn và Huế
Đầu thế kỷ XIX, nhà Nguyễn thống nhất lãnh thổ và đóng đô ở Huế.
Kinh thành, các lăng tẩm và những công trình bên bờ sông Hương đến nay vẫn cho thấy rất cụ thể hình ảnh của thời kỳ này. Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.
Thời kỳ thuộc địa Pháp
Từ nửa sau thế kỷ XIX, Pháp dần áp đặt quyền kiểm soát lên Việt Nam, sáp nhập vào Liên bang Đông Dương.
Thời kỳ này làm thay đổi sâu sắc đô thị, hạ tầng, giáo dục và kinh tế. Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Đà Lạt và Sài Gòn vẫn còn giữ nhiều công trình và khu phố từ thời ấy.
Di sản Pháp còn thấy ở một số thói quen ăn uống, nhưng không nên thu hẹp thời kỳ này thành một ảnh hưởng thẩm mỹ đơn thuần: thuộc địa cũng là thời kỳ thống trị về chính trị, kinh tế và xã hội, và đã làm dấy lên nhiều phong trào kháng chiến.
Độc lập, chiến tranh và thống nhất
Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà tại Hà Nội.
Cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc năm 1954 sau trận Điện Biên Phủ và Hiệp định Genève. Đất nước khi đó tạm thời bị chia cắt.
Một cuộc chiến tranh mới sau đó diễn ra giữa hai miền Bắc và Nam trong bối cảnh rộng hơn của Chiến tranh Lạnh, với sự can thiệp quân sự quy mô lớn của Hoa Kỳ. Cuộc chiến kết thúc năm 1975.
Năm 1976, đất nước chính thức thống nhất với tên Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Đổi Mới và Việt Nam đương đại
Năm 1986, Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi Mới, từng bước đưa thêm cơ chế thị trường và mở cửa nền kinh tế cho thương mại và đầu tư quốc tế.
Chỉ trong vài thập kỷ, đất nước thay đổi nhanh chóng: đô thị mở rộng, công nghiệp phát triển, du lịch bùng nổ, mức sống tăng và hội nhập ngày càng sâu vào giao thương quốc tế.
Với du khách, sự chuyển mình này hiện ra ngay trước mắt: một Việt Nam của làng quê nông nghiệp, phố cổ và chợ truyền thống cùng tồn tại với những đô thị lớn đang thay da đổi thịt.
2. Một đất nước dài và hẹp giữa núi và biển
Việt Nam nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương.
Đất nước có biên giới trên bộ với Trung Quốc ở phía bắc, Lào và Campuchia ở phía tây. Phía đông và phía nam là Biển Đông.
Hình dáng dài và hẹp giải thích sự khác biệt lớn về khí hậu và cảnh quan giữa các vùng.
Miền Bắc: núi, thung lũng và đồng bằng sông Hồng
Miền Bắc có những dãy núi cao nhất cả nước.
Quanh Sa Pa, Hà Giang, Cao Bằng, Lào Cai, Lai Châu và Điện Biên, núi non tạo nên những cảnh quan ngoạn mục với thung lũng, đèo và ruộng bậc thang.
Fansipan, thuộc dãy Hoàng Liên Sơn, là đỉnh cao nhất Việt Nam.
Xa hơn về phía đông, núi đá vôi lớn bao trùm Hà Giang, Cao Bằng và Bắc Kạn. Hồ Ba Bể, thác Bản Giốc, hẻm vực sông Nho Quế hay các khối đá tai mèo ở Hà Giang cho thấy sự đa dạng ấy.
Ở vùng thấp hơn, đồng bằng sông Hồng là một trong những đồng bằng lịch sử và nông nghiệp lớn của đất nước. Hà Nội nằm ở trung tâm hệ thống sông ngòi, đê điều và đồng ruộng này.
Miền Trung: dải đất hẹp giữa núi và biển
Miền Trung đặc trưng bởi dãy Trường Sơn luôn kề sát biển.
Có những nơi đồng bằng ven biển rất hẹp. Núi đổ gần như thẳng xuống bãi biển, đầm phá và vịnh.
Chính ở vùng này có Huế, Đà Nẵng, Hội An, Quy Nhơn, Nha Trang hay Phan Thiết.
Cảnh quan có thể đổi rất nhanh: đầm phá quanh Huế, đèo núi gần Đà Nẵng, bãi biển và đảo ngoài khơi Hội An, vịnh sâu quanh Nha Trang và Cam Ranh.
Sâu trong đất liền là Tây Nguyên, quanh Kon Tum, Pleiku, Buôn Ma Thuột và Đà Lạt.
Miền Nam: lưu vực sông và đồng bằng sông Cửu Long
Miền Nam Việt Nam thấp hơn và rộng mở hơn.
Quanh Thành phố Hồ Chí Minh, lưu vực sông Đồng Nai và sông Sài Gòn định hình phần lớn vùng đất.
Xa hơn về phía nam là đồng bằng sông Cửu Long.
Ở đây, sông và kênh rạch trở thành hạ tầng thực sự của cảnh quan. Cần Thơ, Vĩnh Long, Bến Tre, Mỹ Tho, Châu Đốc và Cà Mau vẫn sống theo nhịp của mạng lưới sông nước này, dù đường sá và cầu cống đã dần thay đổi cách đi lại.
Đồng bằng vẫn là một trong những vùng nông nghiệp lớn của cả nước, nhất là lúa gạo, trái cây nhiệt đới và nuôi trồng thuỷ sản.
3. Sông, suối và hồ: đất nước do nước tạo hình
Địa lý Việt Nam không thể tách rời sông ngòi.
Ở miền Bắc, sông Hồng và hệ thống sông Thái Bình định hình vùng châu thổ lớn quanh Hà Nội. Các con sông quan trọng khác có sông Đà, sông Lô, sông Gâm và sông Chảy.
Đi xuống miền Trung, ta gặp sông Mã, sông Cả, sông Hương ở Huế, sông Thu Bồn gần Hội An, sông Trà Khúc, rồi sông Ba.
Ở miền Nam, sông Đồng Nai và sông Sài Gòn mở đầu cho hệ thống rộng lớn của sông Mê Kông, chia thành hai nhánh chính ở Việt Nam là sông Tiền và sông Hậu, rồi thành một mạng dày đặc kênh rạch và sông nhánh.
Thêm vào đó là các hồ tự nhiên và hồ nhân tạo.
Hồ Ba Bể, ở vùng núi phía bắc, là một trong những hồ nổi tiếng nhất. Những hồ lớn khác như Thác Bà, Hoà Bình, Tà Đùng hay Trị An ngày nay tạo nên những cảnh quan cũng thu hút du khách.
4. Bờ biển, vịnh, bán đảo, đảo và quần đảo
Không nên hình dung Việt Nam chỉ là một dải đất liền dài.
Bờ biển nơi đây điểm xuyết vịnh, bán đảo, đầm phá, đảo lớn và hàng trăm hòn đảo nhỏ.
Miền Bắc: Hạ Long, Bái Tử Long, Lan Hạ và Cát Bà
Ở phía đông bắc, cảnh biển nổi bật với các khối đá vôi của vịnh Hạ Long, Bái Tử Long và Lan Hạ.
Từ năm 2023, di sản UNESCO Vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà gồm 1.133 đảo và đảo nhỏ trên hơn 65.000 héc ta.
Cát Bà là đảo lớn nhất của quần đảo. Quanh đảo nối tiếp nhau những vụng nhỏ, hồ nước mặn, vách đá và làng chài nổi. Quần đảo có vài trăm hòn đảo đá vôi.
Xa hơn về phía đông, Vân Đồn và Cô Tô mang đến những cảnh đảo khác, mở ra biển rộng hơn.
Miền Trung: Sơn Trà, Lăng Cô, Cù Lao Chàm và Lý Sơn
Ở Đà Nẵng, bán đảo Sơn Trà vươn ra biển ở phía đông bắc thành phố, kết hợp rừng nhiệt đới, núi và bãi biển.
Lên phía bắc một chút, vịnh Lăng Cô, giữa núi và đầm phá, báo hiệu đã gần đến Huế.
Đối diện Hội An, quần đảo Cù Lao Chàm gồm nhiều đảo và nằm trong một khu dự trữ sinh quyển được UNESCO công nhận. Trang du lịch chính thức của Việt Nam mô tả nơi đây là một quần đảo gồm tám hòn đảo nhỏ ngoài khơi Hội An.
Xa hơn về phía nam, Lý Sơn, ngoài khơi Quảng Ngãi, có cảnh quan hoàn toàn khác: vách đá núi lửa, dòng dung nham cổ, ruộng tỏi và nước biển trong.
Quy Nhơn, Vân Phong, Nha Trang và Cam Ranh
Bờ biển Nam Trung Bộ có rất nhiều vịnh lớn.
Quanh Quy Nhơn, nhiều bán đảo, vụng nhỏ và đảo nhỏ định hình bờ biển.
Xa hơn về phía nam, vịnh Vân Phong được che chắn bởi một bán đảo dài và nhiều hòn đảo.
Ở Nha Trang, đường chân trời điểm những hòn đảo như Hòn Tre, Hòn Mun hay Hòn Tằm. Vùng này đặc biệt nổi tiếng với lặn biển, lặn ống thở và các chuyến đi thuyền.
Xa hơn nữa về phía nam, vịnh Cam Ranh là một trong những nơi trú ẩn tự nhiên lớn của bờ biển Việt Nam.
Côn Đảo
Ngoài khơi Đông Nam Bộ, Côn Đảo là quần đảo khoảng mười lăm hòn đảo, trong đó Côn Sơn là đảo chính. Phần lớn diện tích được bảo vệ trong một vườn quốc gia.
Từ lâu gắn với lịch sử nhà tù, Côn Đảo ngày nay còn được biết đến với bãi biển, đáy biển, rừng và những đàn rùa biển lên đẻ trứng vào một số mùa.
Vịnh Thái Lan: Nam Du, Hà Tiên và Phú Quốc
Ở tận cùng phía tây nam, cảnh quan lại thay đổi.
Quanh Hà Tiên xuất hiện nhiều đảo đá vôi nhỏ và đảo nhỏ.
Quần đảo Nam Du gồm nhiều đảo và đảo nhỏ ngoài khơi Kiên Giang.
Xa hơn về phía nam, Phú Quốc là đảo lớn nhất Việt Nam, được bao quanh bởi nhiều đảo nhỏ, nhất là về phía quần đảo An Thới ở phía nam. Một phần lớn diện tích đảo được bảo vệ và vùng biển xung quanh có rạn san hô và hệ sinh thái biển.
Như vậy, từ vịnh Bắc Bộ đến vịnh Thái Lan, bờ biển Việt Nam không ngừng đổi dáng: núi đá vôi ở miền Bắc, đầm phá và mũi đất ở miền Trung, vịnh nhiệt đới, đảo núi lửa rồi các quần đảo ở miền Nam.
5. Địa chất và những cảnh quan lớn
Địa hình karst
Việt Nam có một số cảnh quan đá vôi ngoạn mục nhất châu Á.
Vịnh Hạ Long - Cát Bà là một ví dụ tiêu biểu về karst tháp trên biển.
Ở Ninh Bình, Quần thể danh thắng Tràng An cho thấy cùng kiểu địa chất trong môi trường lục địa: núi đá vôi, sông ngầm, hang động và thung lũng kín.
Phong Nha-Kẻ Bàng: thế giới dưới lòng đất
Ở miền Trung, Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng bảo vệ một quần thể karst và hang động rộng lớn.
Vùng này nổi tiếng nhất với hang Sơn Đoòng, nhưng còn nhiều hệ thống hang ngầm khác có thể vào được hoặc đang dần được thám hiểm.
Phong Nha-Kẻ Bàng là một trong những di sản thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận.
Cao nguyên bazan
Tây Nguyên phần lớn được tạo hình bởi hoạt động núi lửa xa xưa.
Đất đỏ bazan đặc biệt thuận lợi cho một số cây trồng, nhất là cà phê, hồ tiêu, cao su và nhiều loại cây ăn quả.
Quanh Buôn Ma Thuột, Pleiku hay Đắk Nông, các cao nguyên này mang đến cho cảnh quan một diện mạo rất khác với Việt Nam ven biển.
Đảo núi lửa
Lý Sơn là ví dụ rõ nhất về một cảnh quan đảo mang dấu ấn núi lửa cổ. Vách đá và địa hình nơi đây là chứng tích của lịch sử địa chất ấy.
6. Vài mốc cho du khách
Chiều dài đất nước: khoảng 1.650 km từ bắc vào nam.
Diện tích: khoảng 331.000 km².
Biên giới trên bộ: Trung Quốc, Lào và Campuchia.
Bờ biển: hơn 3.000 km.
Hai đồng bằng lớn: sông Hồng ở miền Bắc và sông Cửu Long ở miền Nam.
Đỉnh cao nhất: Fansipan, ở vùng tây bắc.
Các dãy núi chính: Hoàng Liên Sơn ở tây bắc và dãy Trường Sơn chạy dọc phần lớn biên giới phía tây.
Cảnh biển chính: vịnh Hạ Long - Cát Bà, Bái Tử Long, Lan Hạ, Lăng Cô, Nha Trang, Vân Phong, Cam Ranh.
Các đảo và quần đảo lớn nên biết: Hoàng Sa, Trường Sa, Cát Bà, Cô Tô, Cù Lao Chàm, Lý Sơn, Côn Đảo, Nam Du và Phú Quốc. Trang du lịch chính thức của Việt Nam giới thiệu Cát Bà, Cù Lao Chàm, Lý Sơn, Côn Đảo, Nam Du và Phú Quốc trong số các điểm đến biển đảo lớn của đất nước.
Một đất nước bản đồ chỉ kể được một phần
Thoạt nhìn, bản đồ Việt Nam cho cảm giác một đất nước dài và hẹp giữa núi và biển.
Đến nơi, thực tế đa dạng hơn nhiều.
Có những thung lũng sâu ở Hà Giang và đồng bằng sông Hồng, núi đá vôi Ninh Bình, đầm phá Huế, Tây Nguyên, những bãi biển dài ven bờ, các quần đảo, đảo núi lửa, rừng Côn Đảo, kênh rạch miền Tây và bãi biển Phú Quốc.
Hiểu địa lý này trước hết giúp bạn xây dựng chuyến đi tốt hơn: ở Việt Nam, chỉ vài trăm cây số thường đủ để thay đổi hoàn toàn khí hậu, cảnh quan và lối sống.











